Op 11 juni 2007 nam staatssecretaris van Onderwijs, Sharon Dijksma, tijdens het Eutonos-debat Kleur (be)kennen in schoolbesturen het onderzoek ‘Samenstelling schoolbesturen en raden van toezicht’ in ontvangst. Veel veranderd is er niet de laatste jaren: witte mannen van boven de 45 domineren nog steeds de besturen.

‘Weet je waar ik zo moe van word? Er gebeurt zo verdomd weinig in Nederland.’ Guilly Koster, programmamaker en gepreksleider van het debat zet direct de toon. En hij weet ook waar het aan ligt: Nederland is een praatcultuur. ‘Rapport na rapport verschijnt, maar er verandert niets.’ Dat verhaal gaat ook op voor de schoolbesturen. De afgelopen vier jaar is daar weinig tot niets veranderd. In 2003 domineerden witte mannen van boven de 45 de besturen in het onderwijs en dat is nog steeds zo, blijkt uit het SBO-onderzoek ‘Samenstelling schoolbesturen en raden van toezicht’, een vervolg op eerder onderzoek uit 2003. Eutonos-projectleider Hanane Abaydi presenteerde de resultaten. Was in 2003 slechts 1,6 procent van de schoolbestuurders in het primair en voortgezet onderwijs allochtoon, in 2007 is dat 2,5 procent. Een lichte stijging, die bovendien mooier lijkt dan het is, want deze komt vooral doordat door schoolfusies het aantal schoolbesturen is afgenomen. Het totaal aantal allochtone bestuursleden, 250, bleef de afgelopen vier jaar gelijk.
Ook andere cijfers uit het onderzoek spreken boekdelen. Van de raden van toezicht in het mbo en hoger onderwijs heeft acht procent tenminste één allochtoon lid. In het primair en voortgezet onderwijs is dit vijf procent. En het aandeel vrouwelijke bestuursleden is zelfs gedaald. In 2003 was 25 procent vrouw, nu is dat nog maar 20 procent.
Toch vinden de meeste schoolbesturen en raden van toezicht een allochtone bestuurder van meerwaarde voor het onderwijs. Abaydi: ‘Ze denken echter dat het moeilijk is om gekwalificeerde kandidaten te vinden. Dat beeld klopt niet met de werkelijkheid. Schoolbesturen die niet werven via het eigen old boys netwerk, maar open vacatures uitschrijven, krijgen een opmerkelijke hoeveelheid respons, ook van allochtone kandidaten.’

Legitimatieprobleem

Het belang van meer allochtonen en vrouwen in schoolbesturen staat voor staatssecretaris van Onderwijs Sharon Dijksma buiten kijf. ‘Ik wil meer diversiteit in schoolbesturen en ik wil dat deze ook meer buiten de bestaande paden durven treden. Dat kan alleen met meer allochtonen en vrouwen aan het roer. Bovendien praten we over succesvolle rolmodellen voor kinderen en ouders en vervullen allochtonen een brugfunctie met de achterban. En tot slot behoren schoolbesturen een afspiegeling te vormen van de samenleving.’
Tegelijk kijkt Dijksma verder dan alleen naar schoolbesturen. ‘We hebben ook behoefte aan meer allochtone docenten en schoolleiders. En het is cruciaal dat we de ouders meer bij de school betrekken. Actieve ouders vormen de kweekvijver voor het schoolbestuur van de toekomst.’
Dennis Bode, lid van een Amsterdams katholiek schoolbestuur met dertig scholen (ASKO), is het met Dijksma eens. ‘Een school heeft een legitimatieprobleem als vijftig procent van de leerlingen allochtoon is en het geen allochtone schoolbestuurders heeft. Maar we moeten ons bereik ook vergroten naar de laag direct onder de schoolbesturen. Vooral daar wordt het beleid gemaakt en niet in de schoolbesturen.’
Een Surinaamse docent in de zaal beaamt dat. Concentreer je niet alleen op de schoolbesturen, stelt hij, maar zorg ervoor dat je op alle strategische plekken vertegenwoordigd bent. ‘Dus ook op de plek van degene die de examens maakt, de financiën beheert en niet in de laatste plaats, van degene die voor de klas staat.’  

Eisen stellen

Maar hoe doe je dat? Onderwijs is cultuuroverdracht, stelt Frank Niamut, lid van het schoolbestuur West Binnen de Ring. ‘Dan klopt het niet wanneer een select groepje witte mannen het vele geld verdeelt dat daarin omgaat. We moeten echter niet wachten op een uitnodiging van schoolbesturen, maar blijven rammelen aan de poort. Alleen met gerichte prikkels kunnen we het gesloten systeem openbreken.’
John Leerdam, 2e Kamerlid van de PvdA en ‘breekijzer’ voor Full Color, een SBO-project dat meer kleur voor de klas beoogt, is het daar van harte mee eens. ‘Wachten helpt niet. We moeten zelf het initiatief nemen, met de overheid voorop. Quota’s stellen werkt daarbij het beste. Guusje ter Horst, de minister van Binnenlandse zaken, heeft pas geleden bijvoorbeeld geëist dat een zeker percentage van de Directoraten-Generaal (DG’s) van de ministeries moet verkleuren. En dat gaat nu ook gebeuren. Het gaat dus om politieke invloed. Laten we ervoor zorgen dat Guusje dit ding oppakt.’
Een stevige push vanuit de politiek is des te meer belangrijk omdat het de Nederlandse instellingen ontbreekt aan Civilcourage, reageert Rob Boonzaaijer Flaes, oprichter van Atana, equivalent van Eutonos in de cultuursector. ‘Ten tijde van Rita Verdonk kon je ze niet bereiken en nu er een andere politieke wind waait staan ze allemaal in de rij.’
Het vaak genoemde argument dat quota niet zouden werken, is een slap excuusverhaal, vervolgt hij. ‘Als het bij bedrijven lukt om met quota de geluidsoverlast of milieuhinder te reduceren, dan moet dat hier zeker ook lukken.’
Eisen stellen werkt, meent ook een Surinaams Provinciale Statenlid uit Zuid-Holland. ‘In Zuid-Holland hebben we gesteld dat de helft van de kandidatenlijst voor de Partij van de Arbeid vrouw moet zijn. Dat is gelukt en bovendien heeft het indirect geleid tot extra instroom van vrouwen in de Tweede Kamer. Zo moeten we dat ook met schoolbesturen doen.’

Politieke wil

Sharon Dijksma zelf verwacht vooral veel van de (concept)codes voor goed bestuur, als instrument om de traditionele manier van werven te doorbreken. ‘Veel codes schrijven een open wervingsprocedure voor. Juist deze manier van werven blijkt beduidend meer allochtone kandidaten op te leveren.’
Tofik Dibi, Tweede Kamerlid voor GroenLinks, vindt dat toch teveel pappen en nathouden. ‘Het is onvoldoende. Natuurlijk, we hebben allemaal een eigen verantwoordelijkheid, maar dat geldt zeker ook voor de overheid. Deze dient zich in te spannen voor meer allochtonen in schoolbesturen. Dat hoeft niet per se met quota, maar kan ook door fiscale voordelen te verstrekken aan schoolbesturen die allochtone bestuurders opnemen. Waar een politieke wil is, is een politieke weg.’
Maar is die politieke wil er ook? Achter elk cijfer schuilt een belang, oppert een blanke vrouwelijke onderzoeker uit het publiek. ‘Het is bekend dat witte ouders uit de school vertrekken wanneer er teveel zwarte leerlingen komen. Schoolbesturen hebben er dus belang bij om het zo te houden. En mogelijk geldt hetzelfde voor de politiek. Deze heeft een electoraal belang om alles bij het oude te houden.’

Eigen kweek

De vingers wijzen tijdens het debat niet alleen naar de landelijke overheid. ‘Laten we de gemeentes en ouders niet vergeten,’ suggereert een deelnemer. ‘Gemeenteraden benoemen de schoolbesturen in het openbaar onderwijs. En een derde van de schoolbesturen wordt aangewezen na een bindende voordracht van de ouders. We moeten dus gemeenteraden bewerken en ouders meer bewust maken van hun invloed.’  
Kaushilya Budhulall, advocate en schoolbestuurder bij VO-Utrecht, pleit vooral voor empowerment vanuit de eigen groep. ‘We hebben een new boys en new girls netwerk nodig, om van daaruit het probleem te kunnen attaqueren.’
Het belang van eigen netwerken wordt tijdens het debat door meer mensen genoemd. ‘Laten we onze eigen kweek beginnen,’ roept een aanwezige. ‘We moeten vanuit onze eigen groepen kansen creëren. Het gaat niet om kansen krijgen, maar om kansen nemen.’
Dat vindt ook Dennis Bode: ‘We moeten investeren in het vergroten van onze range. Werk aan ouderparticipatie, aan allochtone ouders in ouderraden, in medezeggenschapsraden enzovoort. Daarmee werk je aan eigen kweek. Die dringt dan vanzelf ook door naar de hogere lagen waar het beleid gemaakt wordt.’
Sommigen in de zaal steken de hand ook in eigen boezem. ‘Ik schaam me als ik in het SBO-rapport lees dat op allochtone scholen het schoolbestuur in sommige gevallen voor honderd procent bestaat uit allochtone bestuurders,’ zegt een Hindoestaanse vrouw. ‘We doen dan hetzelfde als de rest van Nederland. We organiseren geen ontmoeting tussen culturen, maar houden de Nederlandse zuilenmaatschappij in stand.’

Oranje paradijs

Ruben Gowricharn, bijzonder hoogleraar multiculturele samenleving aan de universiteit van Tilburg, sprak tijdens het debat een column uit. Hij is sceptisch over de kans op meer allochtonen in schoolbesturen. ‘Als Nederlanders praten over diversiteitbeleid, dan praten ze primair over meer vrouwen op de werkvloer. Voor vrouwen, vooral jonge vrouwen, willen witte mannen van boven de 45 zich nog wel inspannen, maar allochtonen? Vergeet het maar. Zoals een werkgever ooit tegen me zei: “Ik moet wel. Ik ben getrouwd en heb drie dochters. Als ik voor hen niets doe, hoef ik niet meer thuis te komen. Maar allochtonen? Ik ken alleen de Turkse bakker drie straten verderop. Die spreek ik nooit.”’
Ondanks zijn scepsis schetst Gowricharn drie mechanismen die voor allochtonen de kans zouden kunnen vergroten om door te dringen in het oranje bestuursparadijs. ‘Assimileren, maar dat lukt vrijwel niemand. Als het Ayaan Hirsi Ali niet is gelukt, wie dan wel? Niet-bedreigend zijn, dat zou kunnen helpen. Zoek daarom beschutting in het grauw en houd je kop onder het maaiveld. Want verschillen, dat maakt Nederlanders onrustig. En: wees met meer dan één. Als je de enige allochtoon bent in de bestuurskamer, word je volledig witgewassen. Pas met drie of meer ga je de verschillen zien.’

‘Action speaks louder than words’

Deelnemers stelden verschillende acties voor:

• Politieke invloed verwerven op het hoogste niveau
• Maatschappelijke stages hanteren als instrument voor (verplichte) deelname aan schoolbesturen
• Gebruikmaken van de (concept) codes ‘goed onderwijsbestuur’, met name de nadruk daarin op open sollicitatieprocedures
• Quota vaststellen
• Fiscale voordelen bieden aan schoolbesturen die allochtone bestuurders opnemen
• Bereik vergroten naar de managementlaag direct onder de schoolbesturen
• Gemeenteraden benaderen
• Ouders bewust maken van hun invloed
• Eigen netwerken opzetten en werken aan eigen kweek
• Een SBO-pilot om allochtone ouders te trainen voor de rol van schoolbestuurder